ضربان قلب

درک فعالیت مداوم قلب زمانی ساده‌تر می‌شود که ما فعالیت قلب را به واحدهای کوچکتر عملکرد پمپاژی قلب، تحت عنوان ضربان قلب تقسیم کنیم. یک قلب سالم 50 تا 75 مرتبه در دقیقه ضربان انجام می دهد. یعنی هر ضربان قلب در کمتر از یک ثانیه رخ می‌دهد. هر ضربان قلب از دو مرحله مجزا یعنی سیستول و دیاستول تشکیل شده است. سیستول مرحله انقباض و دیاستول مرحله استراحت قلب می‌باشد.

دکتر منافی-دکتر قلب و عروق

سیستول در واقع به شکل دو عملکرد پمپاژی متوالی قلب تحت عنوان سیستول بطنی و سیستول دهلیزی رخ می‌دهد . صدای«لوب – داب» که توسط گوشی پزشکی شنیده می‌شود، در واقع صدای بسته شدن دریچه‌ها در طول یک چرخه ضربان قلب است. صدای اول یا همان «لوب» هم‌زمان با بسته شدن دریچه‌های میترال و سه‌لتی است. صدای دوم قلب یا «داب» با بسته شدن دریچه‌های آئورتی و ریوی ایجاد می‌شود.
مرحله استراحت قلب دیاستول، طولانی‌تر بوده و با تجمع خون در دو دهلیز راست و چپ همراه است. خون غنی از اکسیژن از ریه ها به دهلیز چپ وارد می شود و خون فاید اکسیژن از سایر قسمتهای بدن وارد دهلیز راست می شود
سیستول زمانی آغاز می‌شود که یک تحریک الکتریکی با منشاء سلول‌های ضربان‌ساز قلب، سبب انقباض دهلیزها و در نتیجه تخلیه خون از آنها می‌گردد. ابتدا دریچه‌های میترال و سه‌لتی باز می‌شوند و اجازه عبور خون بداخل دو بطن را می‌دهند. زمانی‌که بطن‌ها پر از خون شدند تحریک الکتریکی نیز به ناحیه‌ای درست در بالای بطن‌ها منتقل شده و سبب آغاز سیستول بطنی می‌گردد که مرحله سوم و نهایی می‌باشد. هر چهار دریچه قلبی در این مرحله درگیر هستند. دریچه‌های سه‌لتی و میترال بسته می‌شوند تا از برگشت جریان خون از بطن‌ها به سمت عقب یعنی دهلیزها جلوگیری نمایند و دریچه‌های ریوی و آئورتی باز می‌شوند تا اجازه خروج خون از قلب را بدهند. در سمت راست قلب، خون فاقد اکسیژن از بطن راست بداخل سرخرگ ریوی رانده می‌شود تا به سمت ریه‌ها برود و اکسیژن‌دار شود. در سمت چپ قلب، خون غنی از اکسیژن از طریق بطن چپ بداخل آئورت رانده شده و وارد دستگاه گردش خون عمومی بدن و همچنین سرخرگ‌های کرونری قلب می‌شود

دکتر منافی-دکتر قلب و عروق

پس از آنکه خون بطن‌ها را ترک کرد، بطن‌ها شل شده و دریچه‌های ریوی و آئورتی بسته می‌شوند. با شل شدن بطن‌ها فشار آنها کاهش یافته و اجازه بازشدن به دریچه میترال و سه‌لتی را می‌دهند و در نتیجه چرخه قلبی، دوباره آغاز می‌گردد
در طول این چرخه دو پمپ مجاور راست و چپ قلب،‌ مقدار مشابهی از خون را جابجا می‌کنند. حجم خونی که وارد سمت راست قلب شده و از خارج می‌شود، دقیقاً معادل حجم خونی است که از سمت چپ قلب عبور می‌کند. هرگونه تغییر در میزان خونی که وارد سمت راست قلب شما می‌شود (برای مثال در پاسخ به فعالیت، استرس و تغییرات دما) موجب ایجاد تغییرات واکنشی در میزان خون عبوری از سمت چپ قلب می‌گردد. مغز بطور مداوم شرایطی که نیازمند تغییر در میزان خون‌رسانی و تنظیم مجدد عملکرد قلب می‌باشد را کنترل می‌نماید.

سیستم هدایت الکتریکی قلبی

وجود فعالیت الکتریکی برای ایجاد ضربان در قلب ضروری است. خون‌رسانی کافی به بافت‌های بدن، مستلزم تعداد ضربان‌ کافی قلب بوده و همچنین باید زمان‌بندی و توالی انقباضات عضلانی قلب بدقت هماهنگ باشند


دکتر منافی-دکتر قلب و عروق



ضربان‌ساز طبیعی قلب، "گره سینوسی- دهلیزی" است که یک گروه میکروسکوپی از سلول‌های الکتریکی تخصص یافته قلبی می‌باشند و در بالای دهلیز راست واقع شده‌اند. بدنبال ایجاد یک تحریک الکتریکی توسط "گره سینوسی– دهلیزی"، یک ضربان قلب ایجاد می‌شود. این تحریک از طریق مسیرهای اختصاصی به سلول‌های بافت عضلانی دیواره‌های قلب منتقل می‌شود. این تحریک ابتدا حفره‌های فوقانی قلب یعنی دهلیزها را منقبض می‌کند و خون را بداخل بطن‌ها می‌راند. سپس تحریک به ناحیه دیگری از سلول‌های الکتریکی تحت عنوان "گره دهلیزی- بطنی"، که در بالای بطن‌ها واقع شده است، منتقل می‌گردد. این گره به شکل یک ایستگاه تأخیری در مسیر تحریک عمل می‌کند و اجازه می‌دهد دهلیزها بطورکامل تخلیه شوند. پس از یک فاصله کوتاه زمانی، تحریک از طریق مسیرهای شاخه‌ای وارد بطن‌ها شده و منجر به انقباض آنها می‌گردد. بدنبال انقباض بطن‌ها و تخلیه آنها، خون بداخل سرخرگ‌ریوی و آئورت وارد می‌شود
زمانیکه بدن شما به میزان خون بیشتری نیاز دارد، سرعت ایجاد تحریک افزایش می‌یابد. همچنین پس از مصرف برخی داروها و همچنین درحالت استراحت این سرعت کاهش می‌یابد. پیام‌رسانی به قلب جهت کاهش یا افزایش ضربان قلب بر عهده سیستم عصبی خودکار می‌باشد. سیستم عصبی خودکار بخشی از دستگاه عصبی است که اعمال خودکار و ناخودآگاه بدن مانند ضربان قلب، فشارخون و تنفس‌ را کنترل می‌کند. فعالیت سیستم عصبی خودکار سبب آزادسازی هورمون‌های اپی‌نفرین و نوراپی‌نفرین می‌شود که به هنگام ورزش و استرس موجب تعداد ضربان قلب را افزایش می دهند
فعالیت الکتریکی قلب را می‌توان بر روی کاغذ ثبت و پیگیری نمود (نوار قلب یا ECG). تحریک اولیه با منشا"  گره سینوسی- دهلیزی" به شکل یک موج در نوار قلب مشاهده می‌شود و پس از آن یک فاصله ثابت وجود دارد. بر روی نوار قلب پس از عبور تحریک از "گره دهلیزی- بطنی" شکلی همانند نیزه ایجاد می‌شود و پس از آن یک فاصله ثابت مجدد وجود دارد که در واقع دوره برگشت محسوب می‌شود

جریان خون کرونری 

از آنجا که قلب باید به شکل مداوم خون‌رسانی بدن شما را تأمین کند باید به شکل پی‌در‌پی و سختی فعالیت کند و نسبت به سایر عضلات بدن، نیازمند خون‌رسانی غنی‌تری می‌باشد. قلب نمی‌تواند از اکسیژن و مواد غذایی موجود در خونی که در داخل آن جابجا می‌شود استفاده کند، در نتیجه دارای دستگاه جریان خون، سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌های مخصوص به خود می‌باشد. این جریان خون از دو سرخرگ کرونری که از سرخرگ آئورت درست در بالای دریچه آئورت در سمت چپ جدا می‌شوند، آغاز می‌گردد. این دو سرخرگ بر روی سطح عضله قلبی حرکت کرده و سپس به شاخه‌هایی تقسیم شده و وارد عضله قلبی می‌شوند تا به آن خون‌رسانی کنند. پس از تغذیه عضله قلبی، خون وارد سیاهرگ‌های کرونری می‌گردد که به داخل سینوس کرونری و در نهایت به دهلیز راست می‌ریزد. در این محل، خون مزبور با خون فاقد اکسیژن برگشتی از سایر قسمت‌های بدن، مخلوط می‌شود

بیشتر خون عضلات قدرتمند بطن چپ را، سرخرگ کرونری چپ تأمین می‌کند. سرخرگ چرخشی (سیرکومفلکس) کرونری در واقع شاخه‌ای از سرخرگ کرونری چپ است که به سمت عقب قلب می‌رود و شاخه‌های فراوانی دارد. سرخرگ کرونری راست بخشی از خون بطن چپ و اغلب خون بطن راست را تأمین می‌نماید. بطور شگفت‌انگیزی، شکل و حتی اندازه سرخرگ‌های کرونری در افراد مختلف به شکل قابل توجهی با یکدیگر متفاوت می‌باشد
در هر لحظه، بر اساس نیاز موجود، سرخرگ‌های کرونری خون غنی از اکسیژن را به سلول‌های قلبی می‌رسانند. اگر فعالیت جسمانی انجام دهید، قلب سریع‌تر و قدرتمندتر فعالیت می‌کند و سرخرگ‌های کرونری قلب شما گشاد می‌شوند تا اجازه عبور خون بیشتری را بدهند.

فعالیت قلب


هم تعداد ضربان قلب و هم حجم خونی که قلب در هر ضربان پمپ می‌کند به سلامت و کارآیی پمپ قلب بستگی دارد. متخصصین قلب برای بررسی سلامت و کارآیی قلب، برون‌ده‌قلبی را اندازه‌گیری می‌نمایند. برون‌ده‌قلبی مقدار خونی است که قلب در هر دقیقه بداخل دستگاه گردش خون پمپ می‌کند و از طریق ضرب کردن حجمی از خون که بطن چپ در هر بار انقباض پمپ می‌کند (حجم ضربه‌ای) در تعداد انقباض‌های قلب در هر دقیقه (تعداد ضربان قلب) بدست می‌آید

تعداد ضربان قلب × حجم ضربه‌ای =  برون ده قلب


بطورمعمول هنگامیکه بدن به خون بیشتری نیاز داشته باشد، برای مثال هنگامیکه از پله‌ها بالا می‌روید، قلب برون‌ده خود را از طریق افزایش تعداد ضربان قلب بیشتر می‌کند. اگر قلب مدت زمان زیادی با سرعت بالا به ضربان ادامه دهد، شروع به خسته شدن می‌کند و زمان استراحت آن کاهش می‌یابد به حدی که زمان استراحت برای پرشدن حفره‌های قلبی از خون کافی نخواهد بود. در ورزشکاران عضله قلبی قوی‌تر بوده و با هر انقباض، خون بیشتری را پمپ می‌کند. بنابراین حجم ضربه‌ای قلب بیشتر بوده و می‌تواند بدون خستگی زودرس، خون کافی را برای بدن تأمین کند. در حالت استراحت تعداد ضربان قلب در ورزشکاران کمتر است چرا که عضلات قلبی آنها به حدی قوی می‌باشند که می‌توانند خون بیشتری را پمپ کرده و اکسیژن کافی بدن را تأمین نمایند. قلب ورزشکاران به هنگام فعالیت ممکن است همان تعداد ضربان قلب در حالت استراحت در افراد غیر ‌‌ورزشکار را داشته باشد، اما قلب آنها قادر به فعالیت بیشتری بوده و ورزشکاران می‌توانند بدون احساس خستگی مدت زمان بیشتری بدوند



در حالت استراحت تعداد ضربان قلب در یک فرد سالم، بین 50 تا 75 ضربان در هر دقیقه است. هنگامی که شما ورزش می کنید ضربان قلب شما ممکن است به 165 ضربان در هر دقیقه یا بیشتر هم برسد. سن نقش تعیین کننده ای در حداکثر تعداد ضربان قلب ایفا می‌کند. حداکثر تعداد ضربان قلب را می‌توان به شکل نسبتاً دقیقی از طریق فرمول زیر محاسبه نمود:

سن -  220  =  حداکثر تعداد ضربان قلب


برخی عوامل دیگر نیز می‌توانند بر روی ضربان قلب تأثیر بگذارند که عبارتند از: استرس، برخی داروها، کافئین، الکل و دخانیات. هنگامیکه یک فرد سالم می‌خوابد، تعداد ضربان قلب وی ممکن است به 40 ضربان در دقیقه کاهش بیابد. همچنین با افزایش سن تعداد ضربان قلب اندکی کاهش می‌یابد.
حجم ضربه‌ای در اکثر افراد در حدود 30 میلی‌لیتر می‌باشد. این بدان مفهوم است که قلب در هر ضربان تقریبا نیمی از خونی را که در داخل آن قرار دارد، پمپ می‌کند. قلب ورزشکاران ممکن است حجم ضربه‌ای خود را به میزان 5 درصد یا بیشتر افزایش دهد. کاهش حجم ضربه‌ای یکی از اولین علایم نارسایی قلب است
یک زن حامله برای جنین در حال رشد خود،  نیازمند خون و اکسیژن بیشتری است. بنابراین حجم ضربه‌ای در همان مراحل اولیه حاملگی کم‌کم بیشتر می‌شود و تا میزان 40 تا 50 درصد بیشتر از حد طبیعی افزایش می‌یابد. متعاقب بدنیا آمدن نوزاد، این مقادیر به حد طبیعی باز می‌گردند.